Kolejny artykuł analityczny kol.Pawła Fiedora, tym razem porównanie systemu Rutara z punktacją r-mobility.
…
Na Kongresie ICCF porównano system Rutara z punktacją r-mobility, której używał TCEC. Sprawdziłem na tych samych partiach co w „Remisach na wadze”, jak działałaby ta druga. System ten rozstrzyga każdy remisowy podział pierwszego miejsca, ale w praktyce nagradza tego, kto dał ostatniego szacha.
Dwa systemy w skrócieSystem Rutara (RTS) ocenia remis według materiału na szachownicy w chwili zakończenia partii. Kto ma więcej materiału, dostaje 3 punkty pomocnicze, przeciwnik 1. Przy równym materiale obaj dostają po 2, tak samo przy remisie zawartym w pierwszych 30 posunięciach.r-mobility (współczynnik ruchliwości) to punktacja pomocnicza z TCEC, mistrzostw świata programów szachowych. Liczy, ile posunięć ma do dyspozycji strona na posunięciu. Mniej ruchów to lepszy wynik dla przeciwnika, a szach z jednym tylko wyjściem ocenia się bardzo wysoko. Pod uwagę brane są tylko pozycje od ostatniego ruchu pionem lub bicia. Strona, która najmocniej ograniczyła ruchy rywala, „wygrywa” remis o ułamek punktu. Im mniej ruchów zostawiła, tym większy ten ułamek.
W turnieju III Memoriału Alberta Barrerasa, rozpoczętym w lipcu 2020 roku, Raik Hameister grający białymi z Wołodymyrem Galyckim oddał wieżę na h6, wziął hetmanem i 
szachował czarnego króla aż do remisu. Partię zakończył z materiałem mniejszym o cztery punkty. Według systemu Rutara taki remis liczy się 1:3 na jego niekorzyść. Według r-mobility jest to jego remis i właśnie on rozstrzyga o pierwszym miejscu w turnieju.
[Diagram: pozycja po 36.Wxh6+ gxh6 37.Hxh6+. Czarne mają tylko jeden ruch, Kg8.]
Oba systemy zestawił na Kongresie Mariusz Wojnar, delegat Polski. W swoim sprawozdaniu zauważył, że RTS przypomina inne eksperymentalne rozwiązania oceniające dodatkowy aspekt końcowej pozycji, z r-mobility jako przykładem, i że takie pomysły niosą ryzyko celu pobocznego obok gry na najwyższym poziomie. Propozycję 2026-069 wycofano, bo delegaci uznali, że test nie wymaga zmiany przepisów. Turnieje testowe mogą się więc odbyć i pytanie pozostaje otwarte.
Każdy remis rozstrzygnięty
W „Remisach na wadze” sprawdziłem RTS na 172 kompletnych turniejach kołowych ICCF z lat 2010–2020 o średnim rankingu 2400+. W 77 z nich co najmniej dwóch graczy zdobyło tyle samo punktów co zwycięzca. Obecna punktacja pomocnicza ICCF wyłania jednego zwycięzcę w 35 z tych 77 turniejów, RTS w 70, a r-mobility we wszystkich 77.
Za tą skutecznością kryje się jednak niewiele treści. W większości remisów r-mobility daje zwycięzcy premię rzędu tysięcznych części punktu albo mniejszą. Turniej rozstrzygają nieliczne remisy, w których jedna strona zostawiła drugiej bardzo mało ruchów. W jednym turnieju różnica wyniosła kilka miliardowych części punktu.
Ostatni szach
Kiedy przyjrzeć się tym rozstrzygającym remisom, prawie zawsze kończą się one szachem. W remisach z bardzo niską liczbą dostępnych ruchów w 99,4% przypadków chodzi o pozycję z królem w szachu. W 96% tych samych partii strona premiowana dała też ostatniego szacha w partii. We wszystkich 46 turniejach, w których jeden remis decyduje o zwycięzcy, tak właśnie było.
Dobrym przykładem są mistrzostwa Europy z 2015 roku, turniej kandydatów nr 2. Andriej Niechajew i René Raijmaekers zdobyli po 8,5 punktu, mieli po trzy wygrane i identyczny Sonneborn-Berger. Według obecnych zasad dzielą pierwsze miejsce. RTS daje je Niechajewowi, bo jego remis z Michaiłem Rommem zakończył się z przewagą dwóch punktów materiału. r-mobility przyznaje ten sam remis Rommowi, który dał ostatniego szacha (38…Hh1+, białe mają tylko Ke2), i na pierwsze miejsce wysuwa Raijmaekersa. Obaj i tak awansowali do finału. Punktacja pomocnicza zmieniłaby tylko nazwisko na pierwszym miejscu.
[Diagram: pozycja końcowa po 38…Hh1+.]
Wieczny szach
Najwyraźniejsza jest różnica przy wiecznym szachu, o którym była mowa w sprawozdaniu z Kongresu. Gracz może zrezygnować z poprawnej kontynuacji, także z poświęcenia prowadzącego do pewnego remisu, bo w systemie Rutara kończenie partii z mniejszym materiałem mu się nie opłaca.
W bazie elitarnych partii korespondencyjnych z lat 2016–2020 jest 725 remisów zakończonych powtórzeniem pozycji z szachami. W 98% z nich r-mobility przyznaje remis stronie szachującej, także wtedy, gdy ma ona mniej materiału. RTS te same remisy, w których szachujący jest stratny materialnie, liczy 1:3 przeciwko niemu. W siedmiu turniejach właśnie taki remis decyduje o pierwszym miejscu według r-mobility. Partia Hameistera z początku tekstu jest jednym z nich.
Nie uważam, że któryś z systemów się tu myli. r-mobility robi to, do czego go zaprojektowano: ceni wymuszanie, a seria szachów po poświęceniu jest grą wymuszającą. RTS ceni zachowanie materiału. Wybierając między nimi, wybiera się to, co ma być nagradzane.
Kto decyduje o końcu partii
Jest jednak istotna różnica między TCEC a ICCF. W TCEC partię kończą programy albo przepisy o adiudykacji. W szachach korespondencyjnych remis zawierają gracze, za obopólną zgodą, albo jeden z nich go reklamuje. Punktacja, która ocenia ostatnie posunięcia, ocenia więc decyzję graczy. Odcinek partii, który się liczy, jest zwykle krótki: w co trzecim remisie to jedna pozycja. W r-mobility interesy stron są przeciwne: premiowany chce zakończyć, rywal nie. Najsilniejszą pozycję ma ten, kto może doprowadzić do powtórzenia z szachami. RTS ma tę samą słabość w odniesieniu do materiału, co pokazały remisy zawierane w połowie wymiany w tekście „Remisy na wadze”.
Co warto obserwować
Jeśli któryś z systemów będzie testowany, warto z góry ustalić trzy proste wskaźniki: jaki odsetek remisów kończy się szachem, jak często wieczny szach daje strona stratna materialnie i jak często o wyniku decyduje jedna pozycja. W porównaniu z danymi historycznymi pokażą, czy gracze zaczęli dobierać zakończenia partii pod punktację pomocniczą.
Moim zdaniem r-mobility niezawodnie wyłania zwycięzcę, ale na wąskiej podstawie: w remisach, które rozstrzygają turnieje, nagradza tego, kto dał ostatniego szacha. Czy to lepsza miara aktywnej gry niż materiał, musiałby pokazać test. Historia pokazuje tylko, że oba systemy odpowiadają na to pytanie przeciwnie, najwyraźniej przy wiecznym szachu: jeden karze poświęcenie, drugi je nagradza.
Pełna wersja angielska, z wykresami i opisem metody: https://www.thesealedmove.com/