Od środowisk szachowych do federacji
Opowieść o drodze do powstania Polskiego Związku Szachowego
W 2026 roku Polski Związek Szachowy obchodzi stulecie swojego istnienia. To dobra okazja, by zajrzeć głębiej w historię, do czasów, gdy polskie ziemie były podzielone między trzy państwa, a szachy musiały radzić sobie bez ogólnopolskiego patrona. Bo zanim 11 kwietnia 1926 roku w Warszawie powołano PZSzach, minęło niemal sześćdziesiąt lat wysiłków, prób, idei i inicjatyw.
To opowieść o ludziach, klubach, marzeniach i determinacji — oraz o tym, jak rodziła się polska federacja szachowa.
To opowieść o ludziach, klubach, marzeniach i determinacji — oraz o tym, jak rodziła się polska federacja szachowa.
XIX wiek – kawiarnie jako kolebka polskiego życia szachowego
Historia zaczyna się w XIX-wiecznych miastach ziem polskich, zwłaszcza w Warszawie, Krakowie i Lwowie.
Na stołecznych ulicach dudniły dorożki, na Nowym Świecie błyszczały latarnie gazowe, a w kawiarniach coraz częściej słychać było cichy stukot bierek. Podobnie jak w Paryżu, Wiedniu czy Berlinie, to właśnie kawiarniane stoliki były naturalnym miejscem spotkań szachistów — przestrzenią gry, rozmów i wymiany idei. Zanim powstały formalne kluby, to tam kształtowały się środowiska, z których wyrośnie później polska organizacja szachowa.
W tych nieformalnych kręgach dojrzewały pierwsze pokolenia mistrzów, publicystów i teoretyków.
Do najwybitniejszych postaci końca XIX wieku należeli Jan Cukiertort (numer jeden na świecie w latach 1878–1886, przegrał ze Steinitzem w pierwszym oficjalnym meczu o mistrzostwo świata w 1886) i Szymon Winawer (numer drugi na świecie w latach 1878–1880). Obaj należeli do elity swoich czasów – nawiasem mówiąc, w 1878 zajęli wspólnie pierwsze miejsce w turnieju w Paryżu. Potwierdzają to także współczesne retrospektywne zestawienia rankingowe (Chessmetrics). Ich międzynarodowa pozycja była jednym z najważniejszych dowodów, że polskie szachy stały się częścią świata.
Z czasem to środowisko przyciągało nowych uczestników i sympatyków gry. Przez następne dekady polskie szachy rosły w siłę.
Pojawiali się nowi mistrzowie, rosła liczba turniejów. Ale wszystko odbywało się bez stałej struktury, bez organizacji, która mogłaby mówić: „Reprezentujemy Polskę”. W tym czasie warunki polityczne i prawne (zabory) utrudniały stworzenie federacji.
To dlatego rok 1893 w Krakowie stał się tak ważny.
1893 – Kraków powołuje pierwszy nowoczesny klub
W Galicji, pod zaborami austriackimi, powstał Krakowski Klub Szachistów.
Był nowoczesny, formalny, z prawdziwym statutem, wybieranymi władzami i dokumentacją.
To pierwszy klub, którego działalność można prześledzić w archiwach rok po roku — dlatego wielu historyków określa go jako najstarszy „udokumentowany” klub szachowy na ziemiach polskich.
Zaledwie rok później, w 1894, powołano Lwowski Klub Szachistów — drugi filar galicyjskiego środowiska, które z czasem stanie się jednym z najbardziej twórczych w całej Europie.
1899 – Warszawa znów w centrum: powstaje WTZGSz
W 1899 roku warszawskie środowisko reorganizuje się i nadaje sobie formalny kształt: powstaje Warszawskie Towarzystwo Zwolenników Gry Szachowej (WTZGSz).
Nie było ono formalną kontynuacją wcześniejszych, nieformalnych spotkań szachistów, ale świadomie nawiązywało do tradycji warszawskiego życia szachowego ukształtowanego w XIX wieku.
WTZGSz szybko stało się najsilniejszym klubem Królestwa Polskiego — i to właśnie w jego murach trzy dekady później narodzi się PZSzach.
A jednak droga do tego była długa.
Początek XX wieku – epoka Rubinsteina i dojrzewanie potrzeby federacji
Na początku XX wieku polskie szachy zyskały twarz, która stała się symbolem światowej klasy: Akiba Rubinstein. W retrospektywnych rankingach Chessmetrics widoczny jest od 1903 roku, a w latach 1908–1914 osiąga pozycję najlepszego szachisty świata. Jego sukcesy — podobnie jak rosnące ambicje innych polskich zawodników i ośrodków — unaoczniały, że polskim szachom potrzebna jest nie tylko siła jednostek, lecz także wspólna reprezentacja i trwała struktura organizacyjna zdolna do działania na arenie międzynarodowej.
1918 – niepodległość nie wystarczy
Po odzyskaniu niepodległości wydawało się, że wreszcie nic nie stoi na przeszkodzie, by powołać ogólnopolski związek szachowy.
W 1920 r. Adam Żuk-Skarszewski opublikował w „Szachiście Polskim” wizję powstania PZSzach.
Proponował zjazd, struktury terenowe, reprezentację międzynarodową.
Ale kraj był zmęczony wojną — i nikt nie potrafił jeszcze udźwignąć tak dużej inicjatywy.
1924 – Paryż i narodziny FIDE. Punkt zwrotny.
Wszystko zmieniło się w 1924 roku, kiedy na turnieju olimpijskim w Paryżu pojawił się problem:
Polska nie mogła wystąpić jako kraj, bo nie miała federacji.
A w dodatku właśnie wtedy, 20 lipca 1924, powstała FIDE (Fédération Internationale des Échecs) — której członkami mogły zostać wyłącznie narodowe związki szachowe.
To był moment, który polscy działacze zapamiętali dobrze.
To był sygnał:
➡ „Bez federacji nie będziemy istnieć w światowych szachach.”
Dziennik „Słowo Polskie” napisał wprost:
„W Europie tylko Polska i Hiszpania nie mają federacji szachowej.”
To zabrzmiało jak wyrzut — ale także jak wyzwanie.
1924–1925 – kraj dojrzewa do federacji
W całym kraju zaczynają powstawać struktury regionalne:
- Poznański Związek Towarzystw Szachowych (1924),
- Polski Związek Szachowy Województwa Śląskiego (1924),
- Polski Szachowy Związek Zadaniowy (1925).
W 1925 roku aż dziesięć silnych ośrodków deklaruje gotowość wejścia w skład ogólnopolskiej organizacji: Warszawa, Łódź, Lwów, Kraków, Poznań, Wilno, Białystok, Gdańsk, Pomorze i Śląsk.
Trwały przygotowania — i nastroje były wyjątkowe.
11 kwietnia 1926 – dzień, w którym spełniło się 60 lat marzeń
To niedziela.
W Warszawie, w eleganckiej sali Towarzystwa Zwolenników Gry Szachowej przy ul. Wierzbowej 8, zasiadają delegaci z całego kraju.
Przyjechali:
- działacze z Warszawy,
- reprezentanci Lwowa i Krakowa,
- delegaci ze Śląska i Poznania,
- przedstawiciele Łodzi, Wilna, Białegostoku, Pomorza.
W sumie delegaci reprezentowali środowisko około 1600 zorganizowanych szachistów w całej Polsce.
Po sześćdziesięciu latach od pierwszych turniejów, pierwszych meczów korespondencyjnych, pierwszych klubów i pierwszych idei — nadchodzi ten moment.
Tego dnia powołano:
- Polski Związek Szachowy,
- przyjęto jego statut,
- wybrano pierwszy zarząd, z prezesem Józefem Żabińskim i wiceprezesem Dawidem Przepiórką.
Związek miał:
- organizować mistrzostwa,
- jednoczyć kluby,
- szkolić młodzież,
- reprezentować Polskę za granicą,
- i wreszcie — zostać przyjęty do FIDE.
To był dzień, w którym polskie szachy stały się jedną rodziną.
A dzień później… ruszyły mistrzostwa Polski
Przygotowania trwały wcześniej, więc w ciągu jednej doby nie wyłoniono mistrza — jednak faktem jest, że dzień po powstaniu federacji 12 kwietnia 1926 roku rozpoczęły się pierwsze oficjalne Mistrzostwa Polski objęte patronatem nowego Związku.
Turniej trwał niemal trzy tygodnie – do 30 kwietnia – a jego zwycięzcą został wiceprezes świeżo powołanego Związku — Dawid Przepiórka.
Symboliczne?
Niezwykle.
Epilog: Jubileusz 100-lecia — rok 2026
Kiedy w 2026 roku obchodzimy stulecie Polskiego Związku Szachowego, warto pamiętać, że ta historia nie zaczęła się w 1926 roku.
Jej korzenie są dużo głębsze:
— w warszawskich kawiarniach drugiej połowy XIX wieku,
— w krakowskich i lwowskich klubach fin de siècle’u,
— w ideach Żuk-Skarszewskiego,
— w paryskim apelu o federację,
— i w determinacji dziesiątek klubów, które powiedziały: „Tworzymy jedną Polskę — także na szachownicy.”
To właśnie ta droga — trwająca niemal sześćdziesiąt lat — zakończyła się tamtego kwietniowego dnia w 1926 roku.
I od tej chwili polskie szachy mają wspólne serce:
Polski Związek Szachowy.
Dziś federacja nadal realizuje zadania wyznaczone w dużej mierze przez statut z 1926 roku – integruje kluby, szkoli młodzież, reprezentuje Polskę na arenie międzynarodowej.
🔖 Bibliografia / główne źródła
- A. Filipowicz, Dzieje Polskiego Związku Szachowego do 1956 roku, Warszawa 2007. (opis powstania PZSzach) (Tezeusz)
- „Z kart historii PZSzach. Wczesna historia”, dokument PDF PZSzach, dostępny online. (PZSzach)
- J. Gajewski, Szachy kobiet w Polsce w latach 1945-1989, Rzeszów 2023, Rozdział I „Pierwsze kluby szachowe”. (repozytorium.ur.edu.pl)
- „Polska Kompozycja Szachowa XIX wieku”, Problemista, dostęp online. (problemista.eu)
- Jeff Sonas, Chessmetrics site (http://www.chessmetrics.com/cm/)
===